معرفی استانداردهای مهم صنعت دارو (GMP, USP, EP و…)

چرا استاندارد در صنعت دارو حیاتی است؟

کیفیت دارو را نمی‌توان فقط با آزمایش محصول نهایی تضمین کرد. اگر قرص یا آمپولی از آزمون نهایی رد شود، زیان اقتصادی رخ داده است؛ اما اگر مشکلی در آزمون دیده نشود و در فرایند ساخت پنهان بماند، بیمار قربانی می‌شود. استانداردهای دارویی بر همین اصل بنا شده‌اند: کیفیت باید در طراحی و در تمام مراحل تولید «ساخته شود»، نه اینکه در پایان «بازرسی» شود.

این استانداردها سه کار مهم انجام می‌دهند:

• ایمنی و اثربخشی دارو را برای بیمار حفظ می‌کنند؛
• زبان فنی مشترکی بین تولیدکننده، آزمایشگاه، تأمین‌کننده و بازرس ایجاد می‌کنند؛
• مسیر صادرات و ثبت دارو در بازارهای تنظیم‌شده را هموار می‌کنند.

نقشهٔ کلی استانداردهای دارویی

برای اینکه در میان اختصارهای زیاد گم نشوید، بهتر است استانداردها را در سه لایه ببینید:

GMP؛ اصول ساخت مطلوب دارو

GMP مخفف Good Manufacturing Practice به معنی «اصول ساخت مطلوب» است. GMP یک استاندارد واحد با یک متن ثابت نیست، بلکه مجموعه‌ای از ضوابط است که هر نهاد نظارتی نسخهٔ خود را از آن منتشر می‌کند. مهم‌ترین مرجع‌ها عبارت‌اند از:

• رهنمودهای GMP سازمان جهانی بهداشت (WHO)؛
• مقررات cGMP سازمان غذا و داروی آمریکا، شامل بخش‌های ۲۱۰ و ۲۱۱ از عنوان ۲۱ قوانین فدرال (FDA cGMP)؛
• رهنمودهای GMP اتحادیهٔ اروپا در جلد چهارم EudraLex (EU GMP)؛
• راهنمای GMP طرح بازرسی دارویی PIC/S که میان بازرسان کشورهای عضو هماهنگی ایجاد می‌کند.

ستون‌های اصلی GMP

• سیستم کیفیت دارویی: تعریف مسئولیت‌ها، کنترل تغییرات، انحرافات و اقدام اصلاحی و پیشگیرانه (CAPA).
• پرسنل: آموزش مستمر و رعایت بهداشت فردی.
• ساختمان و تجهیزات: طراحی صحیح، تمیزکاری، نگهداری و کالیبراسیون.
• مستندسازی: هر کاری که ثبت نشده باشد، انجام‌نشده فرض می‌شود.
• اعتبارسنجی و کوالیفیکیشن: اثبات اینکه تجهیزات و فرایندها همواره نتیجهٔ مورد انتظار را می‌دهند.
• کنترل کیفیت و ترخیص سری: آزمون مواد و محصول و تأیید نهایی پیش از عرضه.

فارماکوپه‌ها: USP، EP و دیگران

فارماکوپه (دارونامه) مجموعهٔ رسمی تک‌نگارها و روش‌های آزمون است. تک‌نگار هر ماده یا فرآورده مشخص می‌کند که چه ویژگی‌هایی (مثل خلوص، ناخالصی‌ها و میزان مادهٔ مؤثره) و با چه روش‌هایی باید تأیید شود. اگر ماده‌ای مطابق فارماکوپه تولید یا خریداری شود، می‌توان بر پایهٔ یک معیار شناخته‌شده دربارهٔ کیفیت آن قضاوت کرد.

USP؛ فارماکوپهٔ آمریکا

فارماکوپهٔ ایالات متحده (United States Pharmacopeia) همراه با فرمولاری ملی در مجموعهٔ USP–NF منتشر می‌شود. فصل‌های عمومی آن (General Chapters) بسیار پرکاربردند؛ برای نمونه آزمون‌های سترونی، اندوتوکسین باکتریایی، حلال‌های باقی‌مانده و ناخالصی‌های عنصری در آن تعریف شده است. به‌طور کلی فصل‌های شمارهٔ کمتر از ۱۰۰۰ جنبهٔ الزامی دارند و فصل‌های بالاتر از ۱۰۰۰ بیشتر راهنما هستند.

EP؛ فارماکوپهٔ اروپا

فارماکوپهٔ اروپا (Ph. Eur.) را مدیریت اروپایی کیفیت دارو و مراقبت‌های سلامت یعنی EDQM زیر نظر شورای اروپا منتشر می‌کند. این مرجع برای کشورهای عضو اروپایی الزام‌آور است و در بسیاری از کشورهای دیگر هم به‌عنوان مرجع معتبر پذیرفته می‌شود. یکی از ابزارهای شناخته‌شدهٔ EDQM «گواهی تطابق با تک‌نگار» یا CEP است که تأمین‌کنندگان مواد اولیه برای نشان دادن تطابق کیفیت ماده با تک‌نگار فارماکوپه از آن استفاده می‌کنند.

BP، JP و فارماکوپه‌های ملی

فارماکوپهٔ بریتانیا (BP) و فارماکوپهٔ ژاپن (JP) دو مرجع مهم دیگرند. بسیاری از کشورها از جمله ایران نیز فارماکوپهٔ ملی یا فهرست مراجع پذیرفته‌شدهٔ خود را دارند. در عمل، تولیدکنندگان معمولاً بر اساس بازار هدف و الزامات سازمان غذا و دارو، یک یا چند فارماکوپه را مبنای کار قرار می‌دهند.

رهنمودهای ICH

شورای بین‌المللی هماهنگ‌سازی (ICH) نهادهای نظارتی و صنعت دارو را کنار هم می‌آورد تا الزامات فنی ثبت دارو در کشورهای مختلف تا حد امکان یکسان شود. رهنمودهای کیفیت آن با حرف Q شروع می‌شوند. چند نمونهٔ شناخته‌شده:

• Q1: آزمون‌های پایداری؛
• Q2 و Q14: اعتبارسنجی و توسعهٔ روش‌های تحلیلی؛
• Q3: ناخالصی‌ها؛
• Q7: GMP برای مواد مؤثرهٔ دارویی (API)؛
• Q8: توسعهٔ دارویی و «کیفیت بر پایهٔ طراحی» (QbD)؛
• Q9: مدیریت ریسک کیفیت؛
• Q10: سیستم کیفیت دارویی.

اگر قصد ثبت یا صادرات دارو دارید، آشنایی با این رهنمودها تقریباً اجتناب‌ناپذیر است.

استانداردهای مکمل: GDP، GLP، GCP و ISO

GDP؛ اصول توزیع مطلوب

کیفیت دارو پس از خروج از کارخانه هم باید حفظ شود. GDP ضوابط انبارداری، حمل و نقل و زنجیرهٔ سرد را پوشش می‌دهد و از ورود داروی تقلبی یا آسیب‌دیده به بازار جلوگیری می‌کند.

GLP و GCP

GLP (اصول آزمایشگاهی مطلوب) برای مطالعات غیربالینی ایمنی و GCP (اصول کارآزمایی بالینی مطلوب) برای مطالعات انسانی به‌کار می‌رود. هدف هر دو، اطمینان از اعتبار داده‌ها و حفظ حقوق و ایمنی شرکت‌کنندگان است.

اتاق‌های تمیز و ISO

سری ISO 14644 طبقه‌بندی پاکیزگی هوا در اتاق‌های تمیز را تعیین می‌کند. برای تولید فرآورده‌های استریل، پیوست ۱ (Annex 1) راهنمای GMP اتحادیهٔ اروپا الزامات دقیقی را دربارهٔ کنترل آلودگی تعیین کرده است. سیستم‌های مدیریت کیفیت عمومی مانند ISO 9001 و ISO 13485 (ویژهٔ تجهیزات پزشکی) هم در تأمین‌کنندگان تجهیزات و ملزومات دارویی رایج‌اند.

استاندارد در عمل: تجهیزات و آب WFI

استانداردها فقط روی کاغذ نیستند؛ در سطح تجهیزات دیده می‌شوند. نمونهٔ روشن آن، آب مخصوص تزریقات (WFI) است: فارماکوپه‌ها مشخصات کیفی آن را تعیین می‌کنند و GMP می‌خواهد سیستم تولید، ذخیره و توزیع آن اعتبارسنجی و پایش شود. کنترل دما و جلوگیری از رشد میکروبی در نقطهٔ مصرف از موضوعات حساس این سیستم‌هاست و برای همین از تجهیزاتی مثل مبدل حرارتی WFI استفاده می‌شود؛ مبدل حرارتی ۲۰۰ لیتر بر ساعت WFI نمونه‌ای از این تجهیزات است.

همین منطق دربارهٔ هر تجهیز دیگر هم صادق است: انتخاب تجهیز باید با الزامات GMP و مستندات کوالیفیکیشن (DQ، IQ، OQ و PQ) هماهنگ باشد.

جدول مقایسهٔ سریع

نکات کاربردی برای تولیدکنندگان و تأمین‌کنندگان

• پیش از خرید ماده یا تجهیز، فارماکوپه یا استاندارد مرجع مورد نیاز خود را مشخص کنید.
• از تأمین‌کننده مستندات کیفی مثل گواهی آنالیز (CoA)، مشخصات فنی و در صورت امکان گواهی‌های معتبر را بخواهید.
• برای تجهیزات، مدارک ساخت، مواد در تماس با محصول و مستندات اعتبارسنجی را بررسی کنید.
• تأمین‌کنندگان کلیدی را به‌صورت دوره‌ای ممیزی و ارزیابی کنید.
• سامانهٔ مستندسازی را منظم نگه دارید؛ ممیزی خوب از مستندات خوب شروع می‌شود.
• هر تغییر در ماده، تأمین‌کننده یا تجهیز را از مسیر کنترل تغییرات بررسی کنید.

اگر به دنبال خرید یا فروش تجهیزات و مواد مرتبط با صنعت دارو هستید، می‌توانید از فروشگاه روی سا دیدن کنید و برای مشاوره از طریق صفحهٔ تماس با ما با کارشناسان در ارتباط باشید.

پرسش‌های متداول